Α΄ Νεκροταφείο Αθήνας, ένα υπαίθριο Μουσείο !
Αδαμάντινο αισθητικό και ιστορικό στολίδι στην περιοχή του Μέτς, αποτελεί το Α΄ νεκροταφείο. Στα ταφικά του μνημεία φιλοξενούνται μερικά απο τα πλέον επίζηλα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα, με κορυφαίο όλων των εποχών την «Κοιμωμένη του Χαλεπά». Το Α΄ νεκροταφείο ευρίσκεται επι της οδού Αναπαύσεως. Ένθεν και ένθεν της οδού κυριαρχούν κυπαρίσσια που προϊδεάζουν για τον μακάβριο χαρακτήρα του. Ενώ υπήρχαν και υπάρχουν και σήμερα αρκετά εργαστήρια μαρμαρογλυπτών. Για τον θλιβερό χαρακτήρα της η οδός Αναπαύσεως, ενέπνευσε αρκετούς ρομαντικούς αθηναίους ποιητές. Στον δρόμο παλαιότερα σε οδηγούσε γέφυρα που κατασκευάστηκε το διάστημα 1851-1854, μάλιστα στο ίδιο ίχνος που υπήρχε γέφυρα στους κλασικούς χρόνους. Εως και τα χρόνια που υπήρχε η γέφυρα, οι νεκρώσιμες ακολουθίες διήρχοντο απο τον ποταμό Ιλισσό για
να περάσουν απέναντι. Με την έλευση του 20-ου αιώνα και επι δημαρχίας Σπ. Μερκούρη, διενεργήθηκε επέκταση της οδού Αναπαύσεως, δεντροφύτευσή της και απο τις δυο πλευρές, ενώ κατασκευάστηκε στην οδό καινούρια γέφυρα, που έμεινε γνωστή ως γέφυρα του νεκροταφείου. Το Α΄νεκροταφείο συνεστήθη με Βασιλικό Διάταγμα που υπεγράφη του 1838 και πρωτολειτούργησε το 1837, επι δημαρχίας Δημητρίου Καλλιφρονά. Μέχρι και το 1834 οι ταφές γίνονταν στους αύλιους χώρους των εκκλησιών. Απο το 1834 απαγορεύτηκαν και οι Δήμοι ξεκίνησαν να κατασκευάζουν νεκροταφεία. Στον Δήμο της Αθήνας οι ταφές μπορούσαν να πραγματοποιηθούν στον περίβολο του ναού του Αγίου Λαζάρου, ο οποίος ανηγέρθη το 1840 και ανακατασκευάστηκε το 1859, ο οποίος υφίστατο σε περιοχή σχετικά απόμακρη για την πόλη. Προϋπήρχε δηλαδή στον χώρο του νεκροταφείου ο ναός του Αγ.Λαζάρου και αποτέλεσε έτσι το πρόπλασμα του Α΄νεκρο-ταφείου. Επι δημαρχίας του Αν. Πετράκη καθορίστηκε το 1842 ο κανονισμός λειτουργίας του Α΄ νεκροταφείου. Έως και το 1857 το κοιμητήριο όντας μη περιφραγμένο, ήταν σχεδόν εγκαταλελειμμένο. Όμως την περίοδο (1857-1861) και επι δημαρχίας Γ. Σκούφου το νεκροταφείο καλωπίστηκε, δενδροφυτεύτηκε, ενώ ανηγέρθη οστεοφυλάκιο και τοποθετήθηκε ακόμα ωραία και επιβλητική σιδερένια πύλη. Σταδιακά επακολούθησαν επεκτάσεις στον χώρο του. Επι δημαρχίας Σπ. Μερκούρη, ολοκληρώθηκε και ο δεύτερος ναός του νεκροταφείου των Αγίων Θεοδώρων σε σχέδια του Μηχανικού Αρμοδίου Βλάχου. Την αγιογράφηση του ναού επιμελήθηκε ο Πολυχρόνης Λεμπέσης. Με την έκσπαση των Βαλκανικών πολέμων και την επακόλουθη αύξηση της θνησιμότητας υπήρξε σοβαρό πρόβλημα χώρου και έγιναν αναγκαστικά και νέες επεκτάσεις. Απο το 1925 το νεκροταφείο περιεβλήθη με μαντρότοιχο όπως και η επέκτασή του. Το 1928 και σε σχέδια του Εμμ. Λαζαρίδη ανηγέρθη στο νεκροταφείο οστεοφυλάκιο βυζαντινού ρυθμού. Ενώ το 1939 και σε σχέδια των αρχιτεκτόνων Άρη Κωνσταντινίδη και Ανδρέα Πλουμιστού, κατασκευάστηκαν τα αισιθητικά αξεπέραστα και μεγαλοπρεπή προπύλαια του νεκροταφείου. Η ταφή των νεκρών ανάλογα με το θρήσκευμά τους είχε μια ξεχωριστή γεωγραφική κατανομή.
Στον δεύτερο τομέα έτσι του νεκροταφείου θάβονται οι Ρωμαιοκαθολικοί μέχρι και σήμερα. Οι διαμαρτυρόμενοι διατηρούσαν δικό τους κοιμητήριο απέναντι απο το Στάδιο, το οποίο συμπεριε-ήφθη στον χώρο του Κήπου του Ζαππείου. Απο το 1913 μετεφέρθη σε ειδικό χώρο στην ανατολική πλευρά του Α΄νεκροταφείου, με ειδική επίσης είσοδο απο την Μάρκου Μουσούρου. Επι της ΝΔ πλευράς του κοιμητηρίου – στην λεωφόρο Ηλιουπόλεως – υφίστατο το Ισραηλίτικο νεκροταφείο, το οποίο και ιδρύθηκε το 1884 επι δημαρχίας Δημ. Σούτσου, απο την ισραηλίτικη κοινότητα Αθηνών. Στις μέρες μας ο χώρος αυτός έχει μουσειακό χαρακτήρα, δοθέ-ντος ότι πλέον οι Ισραηλίτες θάβονται στην δυτική πλευρά του Γ΄ νεκροταφείου. Το Α΄νεκροταφείο διακοσμείται όπως προαναφέραμε απο ασύγγνωστης αισθητικής αξίας γλυπτά. Μια απλή και μόνο περιήγηση στα ταφικά μνημεία του Α΄νεκροταφείου συνιστά και αναδρομή στις μείζονες προσωπικότητες απο το φάσμα των γραμμάτων, της τέχνης και της πολιτικής της ελληνικής κοινωνίας, κατά τον 19-ο και 20-ο αιώνα. Στους τάφους του κοιμούνται απο τους ήρωες της εθνεγερσίας του ΄21, κορυφαίοι πολιτικοί, ως και εξέχουσες προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους τάφους των αγωνιστών και των δασκάλων του γένους, φιλελλήνων, ακαδημαϊκών δασκάλων, εθνικών ευεργετών κ.α. Χαρακτηριστικοί είναι οι τάφοι των Κ. Κανάρη, Θ. Κολοκοτρώνη, Οδ. Ανδρούτσου, Αδ. Κοραή και Ιωαν. Μακρυγιάννη, Ιωαν. Κωλέττη, Εμμ. Ξάνθου, Επαμ. Δεληγιώργη, Τζ. Φίνλευ, Ίωνος Δραγούμη, Αλεξ. Ρίζου-Ραγκαβή, Ν. Στουρνάρη, Κων. Παπαρρηγόπουλου, Μιχ. Τοσίτσα, Γ. Αβέρωφ, Ανδρ. Συγγρού, Βλ. Γαβριηλίδη, Ιω. Πολέμη, Κ. Παλαμά, Ζαχ. Παπαντωνίου, Ερ. Σλήμαν, Γ. Σεφέρη, Οδ. Ελύτη, Μ.
Κοτοπούλη, κ.α. Χω-ρίς να αποτελέσει υπερβολή, ο χώρος συνιστά ένα υπαίθριο μου-σείο γλυπτικής, στο οποίο αποτυπώνονται έργα μεγάλων ελλήνων γλυπτών του 19-ου και του 20-ου αιώνα. Απο τα επώνυμα έργα τέχνης-γλυπτά αναφέρουμε : -Την «Κοιμωμένη» (1878) το γνωστότερο έργο του Γιαννούλη Χαλεπά. Στολίζει το μνήμα της Σοφίας Αφεντάκη. Αποτυπώνει μια νεαρή γυναικεία μορφή ξαπλωμένη σε ανάκλυντρο, που βυθίζεται σε ύπνο. Μνημείο που θα αποτελέσει πρότυπο και για άλλα αντίστοιχα ταφικά μνημεία - «Πενθούν Πνεύμα» (1872) στο μνήμα του Ιωάννη Κούμελη, έργο του Ι. Βίτσαρη. Το Πενθούν πνεύμα συνιστά ένα σύνηθες αισθητικό μοτίβο ταφικού μνημείου στο Α΄νεκροταφείο - «Ανθέμητη Στήλη» (1876) στο μνήμα του Αδαμάντιου Κοραή, έργο του Ιωάννη Μαλακατέ. Σημειώνουμε εδώ ότι τα οστά του Αδαμάντιου Κοραή μεταφέρθησαν απο το Παρίσι στην Ελλάδα, μερίμνη των ομογενών της Μασσαλίας και της Ακαδημίας Αθηνών, επ΄ευκαιρία της εκατονταετηρίδας του και αποτέθησαν στο Α΄νεκροταφείο το 1877 – «Ναίσκος-Τάφος του Ερ. Σλήμαν» η κρηπίδα του πλαισιώνεται με ανάγλυφη ζώνη που φέρει παραστάσεις απο τον τρωικό πόλεμο – «Επιτύμβιο Μνημείο» οικογενειακού τάφου Καραπάνου (1895), έργο άγνωστου γλύπτη. Συνιστά το μοναδικό μνημείο του Α΄νεκροταφείου το οποίο ομοιάζει στο μνημείο του Λυσικράτους – «Μνημείο Γ. Αβέρωφ» ίσως το πιο επιβλητικό του Α΄ νεκροταφείου, επιμελημένο απο τους γλύπτες Δ. Φιλιππόπουλο και Γ. Βιτάλη. Τα οστά του Γεωργίου Αβέρωφ μετεφέρθησαν απο την Αλεξά-νδρεια στην Ελλάδα, μερίμνη της ελληνικής κυβερνήσεως.
Πάνος Ν. Αβραμόπουλος
Συγγραφέας
www.panosavramopoulos.blogspot.gr
Αθήνα, 14-7-2020