Τα ιστορικά καμίνια Πειραιά, της βιομηχανικής ανάπτυξης
και του λαϊκού παλμού !
Γράφει ο Πάνος Ν. Αβραμόπουλος
Με την μακραίωνη κοινωνική και ιστορική τους εκπόρευση, τη συμβολή τους στη βιομηχανική ανάπτυξη του Πειραιά και της Ελλάδος ευρύτερα, τα ιστορικά βιομηχανικά σιδηρουργία τους που συνέδραμαν ζωτικά την να ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη προπολεμικά, τους πρότυπους ατμόμυλους και κυλινδρόμυλους Σταματόπουλου και Καλαμάκη, τα πρωτοπόρα κλωστοϋφα-ντουργικά εργοστάσια του Ρετσίνα, την κορυφαία στο είδος της μεταφορική και ανυψωτική εταιρεία Βούτα, τον καλλιεπή ναό του Αγίου Ελευθερίου, αλλά και προπαντός τους ευγενείς λαϊκούς ανθρώπους τους, που μυροβολούν την αύρα και τη λεβεντιά της τίμιας εργατιάς, τα Καμίνια αποτελούν μια σπουδαία και χαρακτηριστική συνοικία του αγαπημένου Πειραιά. Η περιοχή των Καμινιών, όπως και
του Αγίου Ιωάννη Ρέντη, αίρουν την καταγωγή τους στην κλασική εποχή, όπως ταυτοποιούνται από ανασκαφικά ευρήματα της γεωμετρικής περιόδου. Συγκεκριμένα στα Καμίνια ανακαλύφθηκε αρχαία οδός με ανάλημμα, που περιβάλλεται από συστάδες τάφων, χτίσματα ποικίλης χρήσης, καθώς και κλιβάνους και πηγάδια, για την τέχνη της κεραμουργικής. Στα αρχαία χρόνια και προτού ακόμα ο Πειραιάς συσταθεί ως συνοικία, επί της εποχής του ηγέτη των Δημοκρατικών Κλεισθένη 507 π.χ, ο αρχαίος Πειραιάς αποτελούσε μια κώμη, που υπάγονταν στα Καμίνια και τον Άγιο Ιωάννη Ρέντη. Στη διοικητική της ταυτότ-ητα αυτή ή κώμη μαζί με τις
παρακείμενες κώμεις και στην εξέλιξη τους Δήμους του Φαλήρου, της Ξυπέτης του σημερινού δηλαδή Μοσχάτου και των Θυμαιταιδών, του σημερινού δηλαδή Κερατσινίου, συναποτελούσαν τετράκωμο. Οι τέσσερις αυτές κώμες διενεργούσαν αθλητικούς αγώνες. Και πιθανολογείται ότι στα Καμίνια κοντά στην εκκλησία τη Ζωοδόχου Πηγής, της συνοικίας Απόλλωνα ή στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη, υπήρχε τετράκωμο Ηράκλειο, ήτοι κοινό ιερό προς τιμή του θεού Ηρακλή. Η εκτίμηση αυτή τεκμηριώνεται από την ανακάλυψη επιγραφών, με τα ονόματα των νικητών κατά τους αγώνες στο Ηράκλειο.
Στη σύγχρονη περίοδο και περί τα τέλη του 19ου αιώνος και των αρχών του 20-ου, στα Καμίνια έλαβε χώρα μια βιομηχανική έξαρση που συνετέλεσε
καθοριστικά, στην οικονομική και κοινω-νική ανασυγκρότηση του Πειραιά και ευρύτερα τις Αττικής. Υψηλού κύρους εργοστάσια, πρότυποι αλευρόμυλοι, κλωστοϋφαντουργικές μονάδες, αλλά και περίσεπτα ζαχαροπλαστεία, υπήρχαν στην αγαπημένη λαϊκή περιοχή των Καμινιών. Εξάλλου στην περιοχή των Καμινιών ευρίσκονταν δυό από το ιστορικότερα βιομηχανικά κτίρια του Πειραιά, έναντι της σημερινής γέφυρας του Καλαμάκη. Ο ατμόμυλος του Νικολάου Σταματόπουλου που ιδρύθηκε το 1873 και το κλωστοϋφαντουργείο του Χρήστου Σταμόπουλου, που ιδρύθηκε το 1875. Ακόμα περίπου στην ίδια περιοχή, την τελευταία 5ετία του 19-ου αιώνα λειτουργούσε ένα από τα κλωστοϋφα-ντουργικά εργοστάσια του Θεόδωρου Ρετσίνα, το περίφημο εργοστάσιο ζαχαροπλαστικής του Κωνσταντίνου Οικονόμου, καθώς και ο κυλινδρόμυλος του Δημητρίου Καλαμάκη, ένεκα του οποίου έλαβε το όνομά της και η ομώνυμη γνωστή «γέφυρα Καλαμάκη». Το εργοστάσιο του Νικολάου Σταματόπουλου
ανασυγκροτήθηκε σε κυλινδρόμυλο το 1910 και με νέους πλέον ιδιοκτήτες τους αδερφούς Δημήτριο και Ευάγγελο Γεωργή και τον Πέτρο Νικολετόπουλο. Την αναδημιουργία του κτιρίου αλλά και την εισαγωγή του πρώτου κυλινδρόμυλου, είχε διενεργή-σει η τεχνική εταιρεία του Αλέξανδρου Ζαχαρίου. Το εργοστάσιο υπέστη ζημιές από πυρκαγιά καθώς ήταν εγκαταλελειμμένο, στις 26 Σεπτεμβρίου 2012. Πέραν του κυλινδρόμυλου τον αδερφών Γεωργή και Νικολετόπουλου, στα Καμίνια υφίσταντο ακόμα οι υψηλού κύρους κυλι-νδρόμυλοι Σαραντόπουλου με έτος ιδρύσεως το 1938, οι κυλινδρόμυλοι Μιχαήλ Μοίρα επίσης με έτος ίδρυσης το 1938 και οι μύλοι «Ευτυχία».
Ακόμα στα Καμίνια υπήρχε μία από τις ιστορικότερες και πιο αξιόλογες μεταφορικές και ανυ-ψωτικές εταιρείας στην Ελλάδα του Ιωάννη Βούτα, με έτος ιδρύσεως το 1882. Βασικό έργο αυτής της μεταφορικής εταιρείας ήταν η μεταφορά μαρμάρων από την Πεντέλη, με άλογα και κάρα, εξού και το όνομα «καραγωγεύς» των μεταφορέων, από το κάρο και τον αγωγέα - οδηγό. Η σπουδαία αυτή μεταφορική εταιρεία εξακολουθεί και σήμερα να έχει έδρα τα Καμίνια και έχει συμβάλει καθοριστικά σε σημαντικά και δύσκολα μεταφορικά έργα, όπως οι μεταφορές μετασχηματισμών της ΔΕΗ σε όλη την Ελλάδα, κατά την περίοδο του εξηλεκτρισμού της το 1950, η μεταφορά και ανύψωση κυλίνδρου χαρτοποιίας το 1961, η εγκατάσταση της πρώτης υψικαμίνου
τήξεως μετάλλων το 1962, η μεταφορά βαγονιών του τελεφερίκ στο Λυκαβηττό το 1964, η ανύψωση των δοκών της υψηλής γέφυρας του Ευρίπου το 1992, η μεταφορά ΤΒΜ μετροπόντικα για τη διάνοιξη του μετρό της Αθήνας το 1994 και σε πολλά ακόμα άλλα. Επίσης στην περιοχή των Καμινιών και επί της οδού Πειραιώς 95, υπήρχε η περίφημη κρατική σχολή Κλωστικής - Υφαντικής και Πλεκτικής (ΣΚΥΠ), μέσα από την οποία έχτισαν το μέλλον τους και την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, χιλιάδες ελληνόπουλα. Αλλά και στην αρχή της οδού Δωδεκανήσου, η ιστορική ιδιωτική τεχνική σχολή «Προμηθέας». Τέλος σημειώνουμε πως αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τα Καμίνια, είναι η ιστορική ποδοσφαιρική ομάδα του Ατρομήτου Πειραιώς.
Από τα πιο χαρακτηριστικά τοπόσημα στα Καμίνια είναι η περίφημη Πλατεία Γεωργίου Γεννη-ματά επι της οδού Αγίου Ελευθερίου, η οποία έχει κυριολεξία μια ατελείωτη παιδική χαρά. Η πλατεία αυτή ήταν συνυφασμένη με την κοπιώδη ζωή των των Ναυτικών και των καπνεργα-τών. Σημειώνουμε ακόμα πως τα Καμίνια αποτέλεσαν στην κυριολεξία, την καρδιά των βιομηχανικών σιδηρουργίων, τα οποία προπολεμικά υποστήριζαν τεχνικά τις μεγάλες ανάγκες της ναυπηγοεπισκευαστικής ζώνης του Πειραιά. Τότε που η λαμαρίνα στα πλοία συνδέονταν με διπλές καρφώσεις, «Καρφωτές». Επίσης υψηλού κύρους ιστορικό και πολιτισμικό στοιχείο στην αγαπημένη συνοικία των Καμινιών, είναι και το Μουσείο Εθνικής Αντίστασης.
Από τους κεντρικούς κοινωνικούς πόλους επίσης στα καμίνια είναι και ο ιστορικός ναός του Αγίου Ελευθερίου. Ως το 1909 τα Καμίνια δεν είχαν δικό τους ναό και οι Καμινιώτες εξυπηρε-τούσαν τις θρησκευτικές τους ανάγκες, σε παρακείμενες εκκλησίες του Πειραιά. Το 1906 και σε οικόπεδο το οποίο δώρισε ο ευεργέτης Αλέξανδρος Σκουζές, ο τότε δήμαρχος Πειραιώς Παύλος Δαμαλάς, αποφάσισε την ανέγερση ναού στο κέντρο της περιοχής των Καμινιών και πλησίον της οδού Δωδεκανήσου. Μάλιστα ο ίδιος ο δήμαρχος Δαμαλάς πραγματοποίησε τη θεμελίωση της εκκλησίας το 1906, η αποπεράτωση και τα εγκαίνια της οποίας έλαβαν χώρα το 1909, από τον επόμενο
δήμαρχο Πειραιώς Δημοσθένη Ομηρίδη Σκυλίτση. Σε ότι αφορά την ονομασία της εκκλησίας, αρχική σκέψη ήταν να ονομαστεί Άγιος Παύλος, προς τιμήν του δημάρχου Παύλου Δαμαλά που ανέλαβε και το εγχείρημα της ανέγερσης της εκκλησίας. Τελικά όμως ελήφθη απόφαση, η εκκλησία ονομαστή Άγιος Ελευθέριος, προς τιμήν του Ιερού Ελευθε-ρίου, που είναι και προστάτης των εγκύων γυναικών, δοθέντος ότι εκείνη την περίοδο πολλά προβλήματα μάστιζαν τις εγκυμονούσες γυναίκες και έτσι η εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου, θα αποτελούσε και πόλο έλξης για πολλούς ανθρώπους, που θα προσεύχονταν στον Άγιο Ελευθέριο να τους συνδράμει στα προβλήματα και τις κοινωνικές τους δυσκολίες. Η εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου υφίσταται σήμερα όπως χτίστηκε, στη διασταύρωση των οδών Δωδεκα-νήσου και Αγίου Ελευθερίου, η οποία οδός έλαβε το όνομα της, προς τιμήν της εκκλησίας.
Σημειώνουμε πως η έλλειψη αποχετευτικού δικτύου στα Καμίνια, συντελούσε στην πλημμύ-ρα τους, όποτε ελάμβαναν χώρα δυνατές και καταστροφικές βροχές. Και σε μία τέτοια κατά-στροφική βροχή το Νοέμβριο του 1986, κατά τραγικό τρόπο πνίγηκαν 17 άνθρωποι. Και από την πρώτη οδική αρτηρία στα Καμίνια, την οποία είχε κατασκευάσει ο δήμαρχος Πειραιά Δημήτριος Μουτζόπουλος, ελληνικές και ρωσικές βάρκες, είχαν περισυνελέξει από την οδό Μουτζοπούλου του τραγικούς πνιγέντες.
Έχοντας μια μακρά ιστορική πορεία από την αρχαιότητα, υψηλή συνδρομή στην βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη του Πειραιά και της Ελλάδος, αλλά και τους λεβέντες, καλοσυνάτους, λαϊκούς ανθρώπους τους, τα Καμίνια συνιστούν μια υψηλού κύρους περιοχή, με μοναδικά λαϊκά ταυτοτικά στοιχεία του Πειραιά. Την αγαπούμε πολύ και πολλές φορές μέσα στην καρδιά μας, πλημμυρίζει το αγαπημένο τραγούδι για αυτά, «Μάτια βουρκωμένα», του κορυφαίου μας ποιητή Νίκου Γκάτσου, σε μουσική του μεγάλου μας συνθέτη Σταύρο Ξαρχάκου, που το τραγούδησε για πρώτη φορά στην ταινία «Η γειτονιά των αγγέλων» το 1963, ο σπουδαίος μας Πειραιώτης ηθοποιός Δημήτρης Παπαμιχαήλ και κατόπιν τραγούδησε ο μεγάλος βάρδος του λαϊκού μας τραγουδιού Γρηγόρης Μπιθικώτσης :
Κάτω στον Πειραιά
στα Καμίνια
φτώχεια, καλή καρδιά
μα και γκρίνια
μάζεψα μια βραδιά
τα σαΐνια
κι ήρθα κρυφά
τον παλιό μου
καημό
να σου πω.
Μάτια βουρκωμένα
παραπονεμένα
δίχως αγάπη και πόνο
κανένας δεν ζει
μάτια βουρκωμένα
πάρτε με κι εμένα
πάρτε με τώρα να πάμε
στον κόσμο μαζί.
Κάτω στον Πειραιά
στο μουράγιο
είπα να σκοτωθώ
μα τον άγιο
μα έκανα υπομονή
και κουράγιο
κι ήρθα κρυφά
τον παλιό μου καημό
να σου πω.
Μάτια βουρκωμένα
παραπονεμένα
δίχως αγάπη και πόνο
κανένας δεν ζει
μάτια βουρκωμένα
πάρτε με κι εμένα
πάρτε με τώρα να πάμε
στον κόσμο μαζί.
*Ο συγγραφέας Πάνος Ν. Αβραμόπουλος, είναι Αν. Γραμματέας Πολιτισμού ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ
www.panosavramopoulos.blogspot.gr
