Η αισθαντική Καστέλλα,
της ακένωτης φυσικής καλλονής και του κοσμοπολιτισμού !
Γράφει ο Πάνος Ν. Αβραμόπουλος
Σύμφυτη με την οικονομική και πολιτισμική μεγαλουργία της αστικής τάξης του Πειραιά, των νησιών και της Αττικής, είναι η πανέμορφη Καστέλλα του Πειραιά, που η εκστατική ομορφιά και μαγεία της μπολιάστηκε με την αρχιτεκτονική έξαρση του Ερνέστου Τσίλερ, τον κοσμοπολιτισμό και την καλλιτεχνική κορύφωση της Μαρίας Κάλλας, της Γρκέις Κέλλυ και της Σοφίας Λόρεν, την οικονομική ακμή του μεγιστάνα Αριστοτέλη Ωνάση, τη δραματική πολυμέρεια της Δέσπως Διαμαντίδου, μα πάνω από όλα με την αγάπη των κατοίκων του Πειραιά, που από πολύ ενωρίς την αναγόρευαν σαν το κορυφαίο τους στολίδι. Η Καστέλλα πέρα απ την πολυδύναμη φυσική της καλλονή, την κοινωνική οικονομική της μεγαλουργία κομίζει παράλληλα και μακραίωνη ιστορία, που
εκκινά από την αρχαία Ελλάδα και φτάνει ίσαμε τις μέρες μας. Είναι χτισμένη πάνω στον αρχαίο λόφο της Μουνιχίας και συναρτά τη μαγεία της νησιώτικες αύρας, την έκπαγλη ομορφιά των νεοκλασικών της αρχοντικών και την έξοχη θέα προς το Σαρωνικό και το Μικρολίμανο. Στα αρχ-αία χρόνια ο λόφος πάνω στον οποίον οικοδομή-θηκε η Καστέλλα ονομάζονταν Μουνιχία. Μάλι-στα το 43 π.χ. ο ηγέτης των δημοκρατικών Θρασύ-βουλος στην Καστέλλα ανέπτυξε με τους άντρες του την οχυρωματική του άμυνα και μπόρεσε να καταβάλει τους τριάκοντα τυράννους, αποκαθι-στώντας το δημοκρατικό πολίτευμα στην Αθήνα. Στα χρόνια της
εθνεγερσίας του ΄21 ο αρχιστράτηγος της Ρούμελης Γεώργιος Καραϊσκάκης ταμπούρωσε το λόφο με τα παλικάρια του, για να αντιμετωπίσει τον οθωμανικό στρατό. Μάλιστα από τα πολλά μικρά φρούρια τα καστέλια πουστήθηκαν για να αντιμετωπίσουν τις οθωμα-νικές δυνάμεις, ο λόφος προσέλαβε τη σημερινή ονομασία του Καστέλλα. Με την αυγή του 19ου αιώνος η περιοχή της Καστέλλας άρχισε να γνωρίζει μια ραγδαία οικιστική, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη. Και γύρω στο 1869 οπότε και έλαβε χώρα η ημιαυτονομίατης Κρήτης από τους Τούρκους, συνέρευσαν κατά εκατοντάδες πρόσφυγες από την Κρήτη στην περιοχή, γεγονός που προσέδωσε στην Καστέλλα και την ονομασία «Κρητικά». Με την αλματώδη κοινωνική και οικονομική της ανάπτυξη, η Καστέλλα διαμόρφωσε το προφίλ ως μία από τις πιο κοσμικές γειτονιές της αστικής τάξης της αττικής. Και ένεκα του διαρκώς αυξανόμενου κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της, οι περιηγητές και οι κοοσμικογράφοι την αποκάλεσαν Αθηναϊκή Ριβιέρα !
Και εξ αυτού του λόγου ο κορυφαίος αρχιτέκτονας Ερνέστος Τσίλερ, επέλεξε την Καστέλλα για να δημιουργήσει τη δική του οικογενειακή κατοικία, αλλά και να οικοδομήσει μία ολόκληρη συνοικία με πολυτελείς κατοικίες, τις περίφημες επαύλεις του Τσίλερ, στις οποίες κατοικούσαν και παραθέριζαν ο βασιλιάς Γεώργιος με τη βασίλισσα Όλγα, η οικογένεια Χόρν, η Πηνελό-πη Δέλτα με τον πατέρα της Δήμαρχο Αθηναίων και υπουργού εξωτερικών της Ελλάδος Εμμανουήλ Μπενάκη και με τον αδερφό της Αντώνη Μπενάκη - μάλιστα μαγεμένη απο την εκστατική ομορφιά της Καστέλλας θα γράψει και το περίφημο διήγημα αφιερωμένο στον αδελφό της «Ο Τρελαντώ-νης», όπου μέσα σε αυτό το ειδυλλιακό περιβάλλον, παίζει με τον αδερφό της και άλλα παιδιά της γειτονιάς, όπως την τραγική βασίλισσα Αλεξάνδρα, που θα ονοματοδοτήσει και την πανέ-μορφη Πλατεία εφαπτομενικά του Μικρολίμανου, σε Πλατεία Αλεξάνδρας και απέναντι από την εκκλησία της αγίας Αικατε-ρίνης - μία κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Όλγας και τρεις άλλες ακόμα η οικογένειες της μεγαλοαστικής τάξης.
Συνολικά ο Τσίλερ είχε οικοδομήσει 7 πολυτελείς επαύλεις, από τις οποίες σήμερα διασώζεται μόνο μία με το χαρακτηριστικό καμπυλοειδή χαρακτήρα της και τον μεγαλοπρεπή τρούλο, η οποία βρίσκε-ται επί της ακτής Μουτσοπούλου 1- προέκταση της οδού Παπαναστασίου και δίπλα από τις καφετέριες «Μπουμπουλίνα» και «Κάβο ντόρο». Αλλά η μοναδική και ατελείωτη ομορφιά και γοητεία της Καστέλλας είχε κινητροδοτήσει και τον οικονομικό μας μεγιστάνα Αριστοτέλη Ωνάση, που την υπεραγαπούσε και την επεσκέπτετο συχνά, να κάνει ένα μεγαλεπίβολο σχέδιο αρχιτεκτονικής ανάπλασης όλης της περιοχής, το οποίο θα φιλοξε-νούσε όλο το τζετ σετ της αριστοκρατίας της Ευρώπης, είτε για παραθερισμό, είτε για μόνιμη η κατοικία και στο οποίο είχε προσδώσει το όνομα «Monte Kastella». Ένα όραμα του Ωνάση το οποίο δεν υλοποιήθηκε, αλλά κατά μερικό τρόπο όμως το υλοποίησε και το εφάρμοσε τα επόμενα χρόνια, ο δήμος Πειραιώς.
Η Καστέλλα είναι διάστικτη από πολλά αξιοθέατα και τοπόσημα, στα οποία συμπλέκεται αρμονικά η ιστορία, η κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη, το ορθόδοξο θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά και η χωροταξική ομορφιά, λόγω της μοναδικής θέσης της. Σε αυτά τα ωραία τοπόσημα της Καστέλλας δεσπόζουν :
Ο λόφος του Προφήτη Ηλία, που συνιστά το υψη-λότερο σημείο της Καστέλλας με 90 μέτρα υψόμε-τρο και παρέχει μία από τις ωραιότερες απόψεις και θέες ολόκληρης της Αττικής. Ένα σημείο στο οποίο η μαγεία του ηλιοβασιλέματος σε όλη την Αττική, απογειώνεται στην κορφή του πανέμορφου και καταπράσινου λόφου, στον οποίο δεσπόζει ο ναός του Προφήτη Ηλία.
Το «Βεάκειο» Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς. Πρόκειται για ανοιχτό θέατρο με την αρχιτεκτονική των αρχαίων θεάτρων, που βρίσκεται δίπλα ακριβώς από το λόφο του Προφήτη Ηλία, είναι ονοματοδοτημένο προς τιμήν του μεγάλου Πειραιώτη ηθοποιού και κορυφαίου της δραματουργικής μας τέχνης Αιμίλιου Βεάκη. Τα καλοκαίρια το θέατρο υποδέχεται στις αγκάλες μερικές από τις υψηλότερου κύρους θεατρι-κές παραστάσεις και συναυλίες.
Το Μικρολίμανοή ή και Τουρκολίμανο, όπως ονομάζονταν παλιότερα. Πρόκειται για το μικρό φυσικό λιμανάκι, που σχημα-τίζεται στους πρόποδες του λόφου. Έχει αναπλαστεί πλήρως και συνιστά έναν από τους προσφιλέστερους προορισμούς για νυχτερινή διασκέδαση, φαγητό καφέ και ποτό, με θέα τα ιστιοπλοϊκά, τις ψαρόβαρκες,αλλά και το μοναδικό ηλιοβασίλεμα της Καστέλλας.
Τόσο στον κεντρικό δρόμο της Καστέλλας την οδό Παπαναστα-σίου, που η προέκταση της γίνεται Ακτή
Μουτσοπούλου, αλλά όσο και στα στενά και γρα-φικά της σοκάκια, δεσπόζουν πανέμορφα νεοκλα-σικά, που με την αρχιτεκτονική τους ομορφιά κομίζουν ανεξάντλητη την αύρα και τη γοητεία της αστικής τάξης, στο 19-ο και στον 20-ο αιώνα. Από αυτά τα νεοκλασικά που συνιστούν τησφραγίδα της απαράμιλλης ομορφιάς της Καστέλλας, ξεχωρί-ζουν η βίλα της μεγάλης μας ηθοποιού Δέσπως Διαμαντίδου επί της οδού Παπαναστασίου 15, μεταξύ των οδών Κάνιγγος και Ουίλσωνος, το μοναδικό νεοκλασικό επι της οδού
Παπαναστασίου 19, δίπλα από το ξενοδοχείο «Κάβο ντόρο», η εναναπομείνασα από τις εφτά βίλες του Τσίλερ, επι της οδού Παπαναστασίου 1, δίπλα ακριβώς από τις καφετέριες «Μπουμπου-λίνα» και «Μόντε Κάρλο», το αρχοντικό πρωθυ-πουργού Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, που βρίσκεται στην οδό Καραγιώργη Σερβίας, που προγενέστερα ονομαζόνταν Κουμουνδούρου ή Βασιλέως Παύλου και ακριβώς πάνω από το ύψος της παραλίας
«Βοτσαλάκια» στην οδό Παπαναστασίου και αντι-κριστά επίσης από το νησάκι του Κουμουνδούρου τη «Σταλίδα». Σημειώνοντας επίσης ότι δίπλα από το αρχοντικό του Μαυρομιχάλη, υφίσταται και η ιστορική έπαυλη Ωριγώη. Το περίφημο αρχοντικό του Μαυρομιχάλη, πέρα από κατοικία του πρωθυ-που-ργού, στο μετέπειτα βίο του φιλοξένησε διάφορα εκπαιδευτικά ιδρύματα, όπως την «Σχολή Εμποροπλοιάρχων Ύδρας».
Σπουδαίες είναι οι ηθικές μνήμες για τις εξοχικές βίλες που έχτισε ο Ερνέστος Τσίλερ στην Καστέλ-λα, αλλά και μοναδικές οι περιγραφές που έχουμε για αυτές, από την γραφίδα της μεγάλης μας συγγραφέως Πηνελόπης Δέλτα, η οποία φιλοξενείται σε μία από αυτές με την οικογένεια της, προξεάρχοντος του πατέρα της Εμμανουήλ
Μπενάκη ,Δήμαρχου Αθηναίων και υπουργού Εξωτερικών της Ελλάδος. Η Πηνελόπη Δέλτα περιγράφει με εκστατικό τρόπο τις εντυπώσεις της για το καλοκαίρι του 1879, που φιλοξενείται σε μία από αυτές τις βίλες και αναφέρει πως τα σπίτια του Τσίλερ ήταν 7 το σύνολο, ενωμένα όλα στη σειρά. Στο πρώτο σπίτι φιλοξενείτο ο βασιλιάς Γεώργιος με την βασίλισσα Όλγα,στο δεύτερο μια ρωσίδα κυρία επί των τιμών της βασιλίσσης Όλγας, στην τρίτη βίλα η οικογένεια της, του Εμμανουήλ Μπενάκη που φιλοξενείτο από κάποιους θείους της, δοθέντος ότι μόνιμη κατοικία τους αρχικά πρίν έλθουν στην Ελλάδα οριστικά, ήταν η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στην οποία είχε αναπτύξει και την
οικονομική του μεγαλουργία ο Μπενάκης, στην τέταρτη βίλα η οικογένεια Χόρν, του πατέρα του γνωστού μας αγαπημένο ηθοποιού Δημήτρη Χορν και στις άλλες τρεις βίλες παραθέριζαν άλλοι Αθηναίοι της αστικής τάξης της εποχής. Η Πηνελόπη Δέλτα καθώς έπαιζε με τον αδελφό της Αντώνη Μπενάκη και τα άλλα αδέλφια, εμπνευ-σμένη από την ομορφιά και την αισθαντικότητα του καλοκαιριού της Καστέλλας, αφενός γράφει το περίφημο μυθιστόρημα «Ο Τρελαντώνης» για τον αδελφό της Αντώνη,
αφετέρου αποτυπώνει τη γνωριμία της με ένα άλλο μικρό κοριτσάκι των παρακείμενων σπιτιών, την τραγική πριγκίπισσα Αλεξάνδρα, ένα μικρό κορι-τσάκι με μακριά ξανθά μαλλιά, όπως την περιγράφει, που μοίρα τραγική παντρεύτηκε νέα στα 17 της χρόνια και πέθανε μόλις 2 χρόνια αργότερ, πάνω στη γέννα ! Εξ αυτού του λόγου άλλωστε η Πλατεία Αλεξάνδρας που εφάπτεται στο μικρολίμανο, και βλέπει απέναντι την εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης, ονομάστηκε «Πλατεία Αλεξά-νδρας». Σημειώνουμε εδώ ποσό πως ο Ερνέστος Τσίλερ, έχοντας και αυτός ένα μεγαλεπίβολο σχέδιο και όραμα για την οικιστική ανάπτυξη και προβολή σε διεθνές επίπεδο της
Καστέλλας, γεγονός που τον εξώθησε να φτιάξει και τις εφτά περίφημες βίλες του, με ευφυή τρόπο σκέφτηκε να προσκαλέσει για φιλοξενία σε μία από αυτές το βασιλικό ζεύγος του βασιλέως Γεωργίου και της βασιλίσσης Όλγας, προκειμένου να προσδώσει στις παραθεριστικές κατοικίες του και το επαγόμενο κύρος από αυτή τη φιλοξενία.
O πανέμορφος θερινός κινηματογράφος «Τα βο-τσαλάκια», ακριβώς πάνω στο κύμα ! Στο νούμερο 11 της οδού Παπαναστασίου, κατεβαίνοντας τα σκαλάκια προς την παραλία, ο επισκέπτης θα συναντήσει και θα γοητευτεί
απέραντα, αφενός μεν από την περίφημη «Σπηλιά του Παρασκευά», αφετέρου από τον καλοκαι-ρινό κινηματογράφο «Τα βοτσαλάκια» στον οποίο μπορεί τα καλοκαίρια ο θεατής να παρακολου-θήσει ταινίες, αρδεύοντας την αύρα της θάλασσας και ακούγοντας το μοναδικό θρόισμα του κύματος, στην κυριολεξία στα αυτιά του. Ένας μοναδικός κινηματογράφος που συναιρεί όλη την ομορφιά και τη γοητεία του αττικού καλοκαιριού στην Καστέλλα !
Ηπερίφημη «Σπηλιά του Παρασκευά»
Συνυφασμένη με τη μεγαλουργία του διεθνούς jet
set, αλλά και τα μαγικά καλοκαίρια προπολεμικά στην Καστέλλα, είναι η περίφημη «Σπηλιά του Παρασκευά», που δεσπόζει στο νούμερο 11 της οδού Παπαναστασίου, κατεβαίνοντας τα υφιστά-μενα σκαλάκια. Στη μικρή πλατεία που αναπτύσ-σετε κατεβαίνοντας στα σκαλάκια, προβάλλει η σπηλιά του Παρασκευά, κλεισμένη με κάγκελα και με την ένδειξη «απαγορεύεται η είσοδος». Προπο-λεμικά σε αυτό το σημείο βρίσκονταν τα ονομαστά «Λουτρά του Παρασκευά» και μιας και η παραλία δεν είχε τότε επιχωματωθεί, στην κυριολεξία το κύμα έσκαζε μπροστά στις σπηλιά. Η οικογένεια Παρασκευά είχε δημιουργήσει ένα σπουδαίο αναψυκτήριο, στο
οποίο ο κόσμος αφότου έκανε το μπάνιο του, απολάμβανε τους θεσπέσιους μεζέδες του αναψυ-κτηρίου και το ουζάκι του. Μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, η οικογένεια Παρασκευά επανέκαμψε αξιοποιώντας τώρα της σπηλιά για κοσμικό κέντρο, που στην κυριολεξία απογείωσε με τους πελάτες και φιλοξενούμενους του, το κύρος και τη φήμη της Καστέλλας. Σε αυτό το ιστορικό κέντρο του Παρασκευάστη σπηλιά, είχαν τραγουδήσει οι μεγάλη μας βάρδοι του ελαφρού λαϊκού τραγουδιού Φώτης Πολυμέρης, Τώνης Μαρούδας, Μάγια Μελάγια, αλλά και η μοναδική Μαίρη Λίντα με τον Μανώλη Χιώτη. Το 1961 προσκεκλημένοι του Αριστο-τέλη Ωνάση και της Μαρίας Κάλλας, είχαν έρθει να διασκεδάσουν στο περίφημο μπαρ του Παρασκευά, ο πρίγκιπας του Monte Carlo Ρενιέ με τη σύζυγό του Γκρέις Κέλλυ. Μάλιστα γοητευμένη η Γκρέις Κέλλυ, από το
αξεπέραστο μπουζούκι του Μανώλη Χιώτη, επι-σκέφτηκε μαζί με τη Μαρία Κάλλας στο καμαρίνι του τον Μανώλη Χιώτη, όπου και τον ρώτησε χαρακτηριστικά «σε τι διαφέρει το μπουζούκι του από τις ηλεκτρικές κιθάρες των Μπίτλς ;». Και τότε ο Μανώλης Χιώτης έδωσε την περίφημη απάντηση στην πριγκίπισσα Κέλλυ, μέσω της Μαρίας Κάλλας «Ενώ οι κιθάρες των Μπίτλς δονούνται από την πρίζα, οι χορδές του μπουζου-κιού μου δονούνται απευθείας από την καρδιά» !
Αλλά το 1957 λίγα χρόνια νωρίτερα δηλαδή, η σπηλιά του Παρασκευά, είχε συνδεθεί με ένα άλλο
κοσμοπολιτικό και καλλιτεχνικό γεγονός, που απογείωσε την Καστέλλα και την Ελλάδα στην κυριολεξία, σε όλο τον κόσμο ! Στα πλαίσια των αναγκών της περίφημης ταινίας «Το παιδί και το δελφίνι» με πρωταγωνίστρια τη μεγάλη ντίβα του ευρωπαϊκού κινηματογράφου Σοφία Λόρρεν, η Σοφία Λόρεν είχε επισκεφτεί τη σπηλιά για να τραγουδήσει με τη συνοδεία του Τώνη Μαρούδα, το περίφημο ρομαντικό κομμάτι «Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη», σε στίχους Γιάννη Φερμάνογλου και μουσική Τάκη Μωράκη, το οποίο και παραθέ-τουμε ! Χωρίς βεβαίως να απολησμονήσου-με πως στην Καστέλλα, βρίσκονται και τα γραφεία του λαοφιλούς μας ποδοσφαιρικού σωματείου του Ολυμπιακού – «Θρύλου» !
Τι Είν' Αυτό Που Το Λένε Αγάπη
Τι Είν' Αυτό Που Το Λένε Αγάπη
Τι είν' αυτό που το λένε αγάπη
Τι είν' αυτό τι είν' αυτό
Που κρυφά τις καρδιές οδηγεί
Κι όποιοσ το 'νιωσε το νοσταλγεί
Τι είν' αυτό που το λένε αγάπη
Τι είν' αυτό τι είν' αυτό
Γέλιο δάκρυ λιακάδα βροχή
Τησζωήσμασ και τέλοσ κι αρχή
Ποτέ ποτέ κανένα στόμα
Δεν το 'βρε και δεν το 'πε ακόμα
Τι είν' αυτό που το λένε αγάπη
Τι είν' αυτό τι είν' αυτό
Που σε κάνει να λεσ το σκοπό
Σ' αγαπώ σ' αγαπώ σ' αγαπώ
Με την βαρύτιμη ιστορία της, την ακένωτη ομορφιά της και τον μοναδικό κοσμπολιτισμό της, η Καστέλλα, δικαίως αποκαλείται η Αθηναϊκή Ριβιέρα και είναι αδιαμφισβήτητα πέρα από το διαμάντι του Πειραιά, ένα από τα ομορφότερα και ευλογημένα, από την φύση και την ιστορία, κομμάτια της Ελλάδας μας !
*Ο συγγραφέας Πάνος Ν. Αβραμόπουλος, είναι Αν. Γραμματέας Πολιτισμού ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ
